سیستم های آموزشی، افراد زیادی مشغول به کارند و فعالیت های آنها بطور مستقیم یا غیر مستقیم در تربیت دانش آموزان و یا دانشجویان مؤثر است اما در این میان، نقش معلمان و اساتید و دانشگاهها از دیگر افراد بسیار برجسته تر می نماید چنان که بیشتر اوقات را دانش آموزان در مدرسه و دانشجویان در دانشگاه زیر نظر آنها سپری می کنند و عوامل دیگر هم فراهم آورنده زمینه برای فعالیت معلّم ها و اساتید می باشد از این رو بسیاری از دانش آموختگان نظام آموزشی سنتی و جدید شکل گیری شخصیت خود را مرهون معلمان خود می دانند یکی از نویسندگان که عمری را به معلمی گذرانده می نویسد: یکی از تحصیل کرده هایی که تحصیلات عالی و دکترای خود را در کشور آلمان به پایان رسانیده بود چندین بار اقرار واعتراف کرد که همه عقاید دینی او مدیون ارتباط با معلّم خود بوده است.
زیرا آنچه در فرایند تعلیم و تربیت به متعلم انتقال می یابد تنها معلومات و مهارت های معلّم نیست بلکه تمام صفات، خلقیات، حالات نفسانی و رفتار ظاهری او نیز به شاگردان منتقل می شود.
رابطه دانش آموز با معلّم یک رابطه باطنی و معنوی است دانش آموز و یا دانشجو معلّم را شخصیتی محترم و ممتاز می داند که او را در بزرگ شدن و به استقلال و آزادی رسیدن، و به عضویت رسمی جامعه در آمدن کمک و مساعدت می نماید معلّم با روح و جان دانش آموز و یا دانشجو سروکار دارد و به همین جهت بعنوان یک الگوی محبوب و مطاع پذیرفته می شود . دانش آموز اگر چه قبلا در محیط خانواده علوم و اطلاعات فراوانی را کسب کرده رفتارهایی را آموخته و به اموری عادت کرده و تا حدودی شخصیت او شکل گرفته است ولی هنوز شکل ثابت به خود نگرفته و تا حد زیادی قابل انعطاف و تغییر می باشد. کودک و نوجوان در این سنین از محیط خانواده خارج می شود و بطور رسمی در اجتماعی جدید یعنی مدرسه و یا دانشگاه پذیرفته می شود .

           

اکنون که ضرورت بهره گیری از همه ظرفیتها و منابع برای تعمیم فعالیتهاو اهداف پرورشی بیش از پیش آشکار شده است دراین یادداشت به چگونگی ایفای نقش تربیتی معلم می‏پردازیم. اگر قرار بود معلم به کار تربیتی بپردازد یک امر تفکیکی تلقی می شد یعنی بعد از فراغت ازکار آموزش، مقداری هم برای کار پرورشی وقت صرف کند!این روش از یکطرف منجر به تلقی دوگانه از تعلیم و تربیت می‏شد و از طرفی دیگر به معنی بی هدف و بی آرمان بودن فعالیتهای آموزشی بود. تعبیر «نقش تربیتی معلم» که در امتداد طرح تعمیم فعالیتهای پرورشی مطرح گردیده است مفهوم تلفیق را نیز در بطن خود بهمراه دارد. یعنی معلم در همان ساعاتی که به فعالیت آموزشی اشتغال دارد به دلیل رعایت برخی ملاحظات، نقش تربیتی نیز ایفا می کند در این صورت آن علمی که دانش آموز به کمک معلم به آن دست می یابد تبدیل به حجاب نمی شود و غرور و جهل مرکب را دامن نمی‏زند. (رب عالم قتله علمه) بلکه تبدیل به نوری می شود که در قلب و مرکز وجود دانش آموز قرار می گیرد و او را از ظلمات جهل خارج می سازد (العلم نور یقذفه الله فی قلب من یشاء).ایفای نقش تربیتی توسط معلم به «پیش نیازهایی» احتیاج دارد که اگر مورد توجه قرار نگیرد نقش تربیتی یاد شده، موثر نخواهد بود .
 پیش نیاز

1-معلم برای رسیدن به مقبولیت نزد دانش آموز تلاش می کند.
2- با محبت، صداقت و شفقت نسبت به دانش آموز ، معلم به مقبولیت و محبوبیت می رسد.
3-
 معلم مراقبت می کند که به مقبولیتش آسیب وارد نشود.
4- معلم خود عامل بوده و ترجمان آموزه های دینی (خصوصا اگرمعلم دینی باشد) می شود
5-
 
معلم باید ازمعرفت نسبی در مورد انسان‏شناسی و راههای اقبال قلوب و ایجاد رغبت درمتعلم، برخوردار باشد و با مخاطب شناسی صحیح نسبت به خود اعتمادسازی نماید.
6-
  معلم به زمینه سازی برای ورزیدگی سمعی و بصری و افزایش دقت (در حواس عامل دریافت پیام ) دانش آموزان همت می گمارد.

7-معلم به تک تک دانش آموزان اعتنا می کند و به تشخص طلبی آنان و حفظ کرامتشان توجه دارد.
 
راهبردها
1- درک صحیح معلم نسبت به فلسفه تعلیم و تربیت و پرهیز ازحل فوری مسئله برای دانش آموز
( تولیدعلم از طریق جهد وتلاش دانش آموز برای کشف مجهول حاصل می شود نه عرضه معلومات معلم به متعلم.)
2-
  فرصت سازی و فضاسازی برای رویش توانمندیهای متعلم از طریق قراردادن وی در شرایط نیاز و اضطرار و سپس تفکر
زحمت و تلاش برای گره گشایی و کشف مجهول (آب کم جو تشنگی آور بدست...)
راهکارها
1-تقلیل روشهای دارای مخاطب عام و بهره گیری از ارتباطات چهره به چهره با دانش آموزان
2- توجه به روشهای غیر مستقیم درارسال پیام برای دانش آموز مثل نگاه
رفتار و سایر روشهای غیرگفتاری
3- بهره گیری از ظرفیت و
 
انرژی دانش آموزان برای پیشبرد دسته جمعی امور کلاس و درس
4-
 
تشکیل گروههای مباحثه درسی و رعایت ملاحظات تربیتی در تعیین ترکیب گروههای مذکور و بهره گیری از ارشدهای مقبول دانش آموزان
5-
 
حرکت به سوی نقطه حیرت و شگفتی در آفرینش به تناسب موضوع هر یک از درسها و توقف و تامل و اعطاء مجال تفکر در نقطه حیرت، به دانش آموزان
6- تعیین چند دقیقه فرصت غیررسمی در هر یک از کلاسهای درس برای اینکه ساعت رسمی را دانش آموزان جدی بگیرند و معلم نیز از ساعات رسمی بهره بیشتر ببرد.
7-
  استفاده از روش طرح سئوال یا معرفی مجهول و تشویق دانش آموزان به تلاش و زحمت فردی و گروهی برای کشف مجهول یا تهیه پاسخ سئوال 8- بهره گیری از فرصتهای بازدید ومشاهده توسط دانش آموزان و حضور آنها در محیطهای مربوط به موضوع درس و تحقیقهای کتابخانه‏ای یا میدانی، بطور 
جمعی یا گروههای مباحثه پیرامون درس.
9- لحاظ نمودن عنصر اختیار و انتخاب برای دانش آموزان در حد میسور، پیرامون روند تحصیل و یا تحقیق مربوط به محتوای کتاب درس با هدف ایجاد رغبت و انگیزه برای یادگیری
10-
 
تکریم دانش آموز در مقابل سعی تحصیلی (و نه فقط نتیجه) و همچنین در قبال پیشرفتهای علمی (و نه صرفا حفظ مطالب)
11-تغافل از برخی رفتارهای دانش آموز که به اقتضای سن او صورت می گیرد و از نظر برخی بزرگسالان غیرمتعارف به نظر می رسد.
12-
 ارائه فرصت ایفای نقش معلمی به دانش آموزان برجسته علمی در کلاسهای تقویتی یا کلاس پایه های پایین‏تر از پایه تحصیلی وی  یرفع الله الّذین آمنوا منکم و الّذین اوتوا العلم درجات "خداوند آنان را که ایمان آورده و آنان را که دارای علم اند، چندین درجه بالا می برد.

" قل هل یستوی الّذین یعلمون والّذین لایعلمون انّما یتذکر اولواالالباب" بگو آیا آنهایی که می دانند با آنهایی که نمی دانند برابرند؟ و ...

نقش علم و معلّم در فرازی از روایات دینی:

"عن النبی صلّی الله علیه و آله فی حدیث قال : بالتعلیم ارسلت "

رسول اکرم صلّی الله علیه و آله در ضمن حدیثی فرموده اند: من برای تعلیم و آموزش فرستاده شده ام.

 

معلمی، تنها شغل و حرفه نیست؛ بلکه ذوق و هنری است که ریشه در اعماق روح بی تاب انسان هایی دل سوخته دارد و رسالتی است پیامبرگونه. از این رو، معلمی کاری است دشوار و مهم. از میان نقش های متفاوتی که معلم دارد، نقش الگویی او از اهمیت بسیاری برخوردار است.
معلم افزون بر تدریس، درس زندگی می دهد. نقش هایی که معلم بر عهده دارد عبارتند از: نقش آموزشی، پژوهشی، مشورتی، اصلاح گری، فرهنگی و... .
نقش های گوناگون معلمی در هم تنیده و به هم پیچیده اند. اگر معلمی تنها به صورت یک بُعدی، تنها به ایفای یک نقش بپردازد، این راه تکامل را بسیار دور. دسترس می کند. از این رو، موفقیت یک معلم، در بهره مندی و به کارگیری همه نقش ها به اقتضای موقعیت های متفاوت است. برای مثال اگر هدف از علم آموزی، تنها افزایش محفوظات دانش آموز باشد، بدون آن که فرد فهمی از آن حاصل کند، چنین هدفی ارزنده نیست و محفوظاتی که مبتنی بر فهم و درایت نباشد، نمی تواند موجبات افزایش عقل انسان را فراهم کند. ضمن این که حفظ کردن، شرط لازمی در جریان تعلیم و تعلم است، ولی کافی نیست.

 

تأثیر معلم و شخصیت او بر دانش آموزان و جامعه قابل انکار نیست. به بیان دیگر، سعادت هر جامعه بستگی به وجود معلمان موفق، مقبول و با صلاحیت دارد.
به همان اندازه که دانش و تجربیات و مهارت های آموزشی معلم در یادگیری و افزایش معلومات دانش آموز مؤثر است، منش او بر رفتار دانش آموزان نیز تأثیر می گذارد. حتی برخی از مشخصه های ظاهری معلم مانند کیفیت و نحوه لباس پوشیدن و آراستگی او، تا حدودی بازتاب شخصیت و خلق و خوی اوست و مورد توجه دانش آموزان قرار می گیرد. هم چنین صدای شخص، حتی بیش از لباس او، ویژگی های شخصیتی اش را آشکار می کند. صدایِ زیر و گوش خراشی که همواره فرمان های کوتاه و خشن صادر می کند، مُعَرِّف فردی عصبی، هیجان زده و بی ثبات است. از این رو، نحوه بیان و صدا و کیفیت سخن گفتن، عامل مهمی در موفقیت معلم است و بر رفتار دانش آموزان و سرعت و کیفیت یادگیری آنان تأثیر می گذارد. (2)
یکی دیگر از جنبه های تأثیر گذار معلم بر دانش آموزان، تأکید بر جنبه ها مثبت آنان است. یکی از راه های تأکید برجنبه های مثبت و تقویت آن ها، ایجاد اعتماد به نفس در دانش آموزان است. هم چنین اعتماد معلم به درایت، خرد و توانایی دانش آموزان در اداره امور خود، حاکی از نگرش مثبت است. تأکید بر ویژگی های مثبت افراد، در هر سنی که باشند، آن ها را به بهتر بودن تشویق می کند. ستایش و تحسین به جای عیب جویی، ارائه پیشنهادهای سازنده به جای طعنه زدن و سرزنش کردن، لبخند به جای اخم و ترش رویی و امید بخشیدن به جای نومید کردن، همگی حاصل نگرش مثبت هستند. معلم خوب و موفق کسی است که با به کارگیری این شیوه ها بر رفتار دانش آموزان اثر بگذارد و افزون بر شایستگی های علمی و آموزشی، از ویژگی های شخصیتی مطلوب برخوردار باشد. چنین معلمی انسان های شایسته، خلاق، آزاداندیش، شاداب و با نشاط به جامعه تحویل می دهد و جامعه نیز در راه سعادت پیش می رود.

 

 خلاق، آزاداندیش، شاداب و با نشاط به جامعه تحویل می دهد و جامعه

تعلیم و تعلم از شئون الهی است و خداوند، این موهبت را به پیامبران و اولیای پاک خویش ارزانی کرده است تا مسیر هدایت را به بشر بیاموزند و چنین شد که تعلیم و تعلم به صورت سنت حسنه آفرینش  درآمد.

 انسان نیز با پذیرش این مسئولیت، نام خویش را در این گروه و در قالب واژه مقدس ?معلم? ثبت کرده است. معلم، ایمان را بر لوح جان و ضمیرهای پاک حک می کند و ندای فطرت را به گوش همه می رساند. همچنین سیاهی جهل را از دل ها می زداید و زلال دانایی را در روان بشر جاری می سازد.

 

دغدغه معلم همیشه این است که حیات بشر، بر مدار ارزش ها و کرامت انسانی بچرخد و شناخت خدا و مکتب و دین، همت اساسی آدمی باشد و هیچ بیگانه ای را مجال تجاوز به فرهنگ ارزشی دین و میهن فراهم نیاید.

در این مسیر خطی

تأثیر معلم و شخصیت او بر دانش آموزان و جامعه قابل انکار نیست. به بیان دیگر، سعادت هر جامعه بستگی به وجود معلمان موفق، مقبول و با صلاحیت دارد.
به همان اندازه که دانش و تجربیات و مهارت های آموزشی معلم در یادگیری و افزایش معلومات دانش آموز مؤثر است، منش او بر رفتار دانش آموزان نیز تأثیر می گذارد. حتی برخی از مشخصه های ظاهری معلم مانند کیفیت و نحوه لباس پوشیدن و آراستگی او، تا حدودی بازتاب شخصیت و خلق و خوی اوست و مورد توجه دانش آموزان قرار می گیرد. هم چنین صدای شخص، حتی بیش از لباس او، ویژگی های شخصیتی اش را آشکار می کند. صدایِ زیر و گوش خراشی که همواره فرمان های کوتاه و خشن صادر می کند، مُعَرِّف فردی عصبی، هیجان زده و بی ثبات است. از این رو، نحوه بیان و صدا و کیفیت سخن گفتن، عامل مهمی در موفقیت معلم است و بر رفتار دانش آموزان و سرعت و کیفیت یادگیری آنان تأثیر می گذارد. (2)
یکی دیگر از جنبه های تأثیر گذار معلم بر دانش آموزان، تأکید بر جنبه ها مثبت آنان است. یکی از راه های تأکید برجنبه های مثبت و تقویت آن ها، ایجاد اعتماد به نفس در دانش آموزان است. هم چنین اعتماد معلم به درایت، خرد و توانایی دانش آموزان در اداره امور خود، حاکی از نگرش مثبت است. تأکید بر ویژگی های مثبت افراد، در هر سنی که باشند، آن ها را به بهتر بودن تشویق می کند. ستایش و تحسین به جای عیب جویی، ارائه پیشنهادهای سازنده به جای طعنه زدن و سرزنش کردن، لبخند به جای اخم و ترش رویی و امید بخشیدن به جای نومید کردن، همگی حاصل نگرش مثبت هستند. معلم خوب و موفق کسی است که با به کارگیری این شیوه ها بر رفتار دانش آموزان اثر بگذارد و افزون بر شایستگی های

 

 


نویسنده : فاطمه تقوی ; ساعت ۱:٥٤ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٠/٢/٢٤ | پیام های دیگران